Kayseri — Bebek, Çocuk ve Ergen Psikiyatristi
Pzt–Cmt 09:00–19:00 0 (551) 258 00 38 WhatsApp Instagram YouTube
Instagram icon

DEHB Genetik mi?

Genetik etkenler DEHB yatkınlığına katkıda bulunur ve DEHB ailelerde daha sık görülebilir. Araştırmalar çok sayıda genetik farklılığın rol oynadığına işaret eder. Aile öyküsü klinik değerlendirmede kullanılan bilgilerden biridir.

Aile fotoğraflarına birlikte bakan çocuklar ve ebeveyn

Aile öyküsüne bakarak DEHB genetik mi denebilir?

Bir ailede birden fazla kişide DEHB bulunması, genetik etkenlerin rolüyle uyumludur. Bir yakının tanısının bulunması kişinin kendisinde de DEHB olduğu anlamına gelmez. Aile üyeleri, aynı evde yaşasalar veya benzer günlük alışkanlıklara sahip olsalar bile farklı gelişim öykülerine ve ihtiyaçlara sahiptir. Değerlendirmede aile öyküsü, kişinin belirtileri ve yaşadığı güçlüklerle birlikte ele alınır. Ailede bilinen bir tanı olmaması da olasılığı tek başına ortadan kaldırmaz. Önceki kuşaklarda benzer güçlükler fark edilmiş ama klinik değerlendirmeye taşınmamış olabilir.

Aile öyküsü sorulduğunda kesinleşmiş tanılarla günlük gözlemleri ayrı anlatmak yararlıdır. Örneğin bir akrabanın çocuklukta tanı aldığını söylemek ile bir ebeveynin okulda eşyalarını sık unuttuğunu hatırlaması aynı türde bilgi değildir. Her iki bilgi de gelişim öyküsünü konuşmaya yardımcı olabilir. Klinisyen bugünkü güçlüklerin nasıl ortaya çıktığını ve kişinin çocukluk döneminde hangi sorumluluklarda zorlandığını ayrıca araştırır. Bir aile hikâyesi tanı kararının yalnızca bir parçasıdır.

DEHB’nin genetik yapısı tek bir genle açıklanabilir mi?

Genom çapında ilişkilendirme çalışmaları çok sayıda kişinin DNA verisini karşılaştırır. Amaç, belirli genetik farklılıkların araştırılan özellik veya tanı grubuyla ne sıklıkta birlikte görüldüğünü anlamaktır. Demontis ve çalışma arkadaşlarının geniş araştırmasında DEHB ile istatistiksel olarak ilişkili 27 genom bölgesi bildirildi. Bu sayı araştırmanın bulgusudur. Bir kişide bakılması gereken genlerin listesi ya da her bireyin aynı farklılıklara sahip olduğu anlamına gelmez.

Yaygın genetik varyantların tek tek etkisi genellikle küçüktür. Bu yüzden yatkınlık birden fazla genetik farklılığın katkısıyla ele alınır. Bir bölgeyle ilişki bulunması, o bölgede hangi değişikliğin hangi biyolojik süreç üzerinden etki gösterdiğini tek başına belirlemez. Bu sorular için farklı araştırma yöntemleri gerekir. Çalışmanın örneklemine kimlerin katıldığı ve sonuçların başka gruplarda tekrar gösterilip gösterilmediği de bulgunun genellenebilirliğini etkiler. Araştırma bulgusuyla bir kişiye tanı koyma amacı birbirinden ayrıdır.

Kalıtılabilirlik kişisel risk yüzdesi midir?

Kalıtılabilirlik, belirli bir toplulukta ve belirli koşullarda gözlenen kişiler arası farklılığın ne ölçüde genetik farklılıklarla ilişkili olduğunu açıklamaya çalışan bir araştırma kavramıdır. Bir kişinin belirtilerinin yüzde kaçının genetik olduğunu ölçmez. Bir ebeveynde DEHB olduğunda çocuğa aktarılacak kesin bir yüzdeyi de bu kavramdan çıkarmak mümkün değildir. Araştırmanın yapıldığı topluluk, yöntem ve koşullar değiştiğinde hesaplanan değer değişebilir.

Bir örnek düşünün. Bir grup çocuğun gelişim özelliklerini açıklayan istatistiksel sonuç, gruptan tek bir çocuğun gelecekte hangi desteğe ihtiyaç duyacağını söylemez. Bunun için çocuğun kendi gelişim öyküsünü, çevresini ve günlük işleyişini anlamak gerekir. Genetik katkının bulunması, kişinin yaşadığı güçlüklerin hep aynı kalacağı anlamına gelmez. Destek ve çevre düzenlemeleri, mevcut güçlüklerin günlük yaşama nasıl yansıdığını değiştirebilir. Aile öyküsünü öğrenmek ve çocuğun ihtiyaçlarına odaklanmak aynı anda mümkündür.

Genetik yatkınlık ve günlük çevre DEHB’de nasıl birlikte düşünülür?

Bir davranışın hangi ortamda daha belirgin olduğu, o ortamın DEHB’ye neden olduğunu göstermez. Örneğin gürültülü bir sınıfta yazılı görevin daha sık yarım kalması, gürültünün dikkat talebini artırdığını düşündürebilir. Bu durumda görevi daha anlaşılır hâle getirmek veya daha sakin bir yerde kısa çalışma denemek işlevsel bir yaklaşım olabilir. Günlük çevreyi düzenlemek için genetik riskin tam olarak hesaplanması gerekmez.

Aileler bazen sorunu kendi yetiştirme biçimlerine bağlayabilir. Genetik yatkınlık araştırmaları bu tür tek nedenli açıklamalara uygun bir temel sağlamaz. Bununla birlikte evde ve okulda sunulan destek kişinin günlük deneyimini etkileyebilir. Yönergenin süresi, rutinlerin görünür olması ve çocuğun aldığı geri bildirim değiştirilebilir koşullardır. Bir düzenlemenin yararlı olması, o koşulun DEHB’nin nedeni olduğunu kanıtlamaz. Aileler belirli bir davranışın ne zaman zorlaştığını ve hangi destekle kolaylaştığını ayrı ayrı konuşabilir.

Genetik test ile tanı veya tedavi kararı verilir mi?

Rutin DEHB tanısı bir genetik teste dayanmaz. Klinik değerlendirmede belirtilerin gelişim düzeyine göre belirginliği, ne zamandır sürdüğü, hangi ortamlarda görüldüğü ve işlevselliğe etkisi ele alınır. Genetik araştırmada bulunan ilişkiler, klinikte bir kişiye DEHB tanısı koymak için kullanılabilecek tek bir sonuç üretmez. Bir internet sitesinde verilen kişisel genetik risk raporu da klinik değerlendirme yerine geçmez.

Bir hekim başka bir gelişimsel veya tıbbi soruyu araştırırken genetik değerlendirme önerebilir. Bu durumda testin hangi soruyu yanıtladığı ve sonucun ne amaçla kullanılacağı ayrıca konuşulur. “DEHB genetiği araştırılıyor” bilgisi, her DEHB başvurusunda aynı testin gerektiğini göstermez. Aile görüşmeye bir test satın almadan da gidebilir. Kişinin geçmişten bugüne yaşadığı güçlükleri somut örneklerle aktarması, klinik soruların belirlenmesine katkı verir.

Aile öyküsü görüşmeye nasıl hazırlanır?

Bilinen tanıları, kişinin kendi geçmişini ve ailede hatırlanan davranış örneklerini ayrı not edin. Bir akrabanın tam öyküsünü öğrenmek veya onun özel sağlık belgelerini paylaşmak gerekmez. Bildiğiniz kadarıyla hangi yakınınızın değerlendirme aldığını ve bunun hangi dönemde olduğunu söyleyebilirsiniz. Kesin olmayan bilgiler için “Bildiğim kadarıyla” gibi açık bir ifade kullanın. Bu sayede klinisyen hangi bilgiyi ne ölçüde kullanabileceğini anlar.

Öyküyü hazırlarken kişinin güçlü olduğu koşulları da yazın. Örneğin bir ergen yazılı takvimle görevlerini takip ediyor, ancak değişen programlarda daha sık destek istiyor olabilir. Bir yetişkinin düzenli ve tekrarlı bir işte rahat etmesi, eşzamanlı taleplerin geldiği başka bir görevde zorlanmadığını göstermez. Bu örnekler kişiye uygun günlük destekleri konuşmayı kolaylaştırır. Aile öyküsü belirsiz olsa da görüşme kişinin kendi deneyimi üzerinden ilerleyebilir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi kararları kişiye özel klinik değerlendirmeyle verilir.

💬 Yardım ister misiniz?
Merhaba, 👋
Yardımcı olmamızı ister misiniz?