DEHB değerlendirmesi okul öncesinde başlayabilir. Amerikan Pediatri Akademisi, ilgili belirtilerle birlikte akademik veya davranışsal güçlük yaşayan çocukların dört yaşından itibaren değerlendirilmesini önerir. DSM-5-TR’deki 12 yaş koşulu bazı belirtilerin başlangıcını ifade eder.

DEHB tanısı kaç yaşında konur, değerlendirme ne zaman başlar?
Amerikan Pediatri Akademisinin çocuk ve ergenlere yönelik kılavuzu, dikkatsizlik, hiperaktivite veya dürtüsellik belirtileriyle birlikte akademik ya da davranışsal güçlükler yaşayan çocukların dört yaşından itibaren değerlendirilmesini önerir. Dört yaş, bu kılavuzun kapsadığı alt yaş sınırıdır. Her çocuğun bu yaşta değerlendirme alacağı ya da kesin bir yaşta tanı konacağı anlamına gelmez. Değerlendirme gereksinimi belirtilerin gelişim düzeyine göre belirginliğine, ne kadar sürdüğüne ve günlük yaşamı nasıl etkilediğine göre ele alınır.
Bir çocuğun yaşı, ondan hangi becerilerin beklendiğini anlamak için kullanılır. Örneğin küçük bir çocuğun uzun süre masada kalmasını beklemek ile yaşına uygun kısa bir oyuna katılmasını beklemek farklı şeylerdir. Klinik görüşmede çocuğun yapması beklenen görevler, bu görevlerin süresi ve verilen destekler konuşulur. Belirgin işlev kaybı varsa ailelerin okulun başlamasını beklemeden değerlendirme hakkında bir sağlık uzmanıyla konuşması mümkündür. Değerlendirmenin sonucu çocuğun günlük ihtiyaçlarına göre ele alınır.
Dört yaşın altında DEHB tanısı açısından hangi gözlemler önemlidir?
Dört yaşın altında DEHB tanısına ilişkin klinik kanıt daha sınırlıdır. Bu dönemde hareketlilik, kısa süreli dikkat ve hızlı değişen ilgi alanları gelişimin doğal bir parçası olabilir. Bununla birlikte güvenlik, oyun, iletişim veya aile rutinleri belirgin biçimde etkileniyorsa aile bir gelişim değerlendirmesi hakkında konuşabilir. Görüşme çocuğun yalnızca hareketliliğine odaklanmak yerine uyku, iletişim, oyun, çevreyle etkileşim ve diğer gelişim özelliklerini de kapsayabilir.
Aile bir güçlüğün sıklığını ve etkisini somut olarak tarif edebilir. Örneğin “Çok hareketli” demek yerine hangi ortamda yetişkinden ayrıldığını, nasıl bir güvenlik riski oluştuğunu ve hangi işaretle durabildiğini anlatmak daha fazla bilgi verir. Çocuğun kısa, yetişkin destekli etkinliklerde nasıl ilerlediği de gözlenebilir. Yaş küçük olduğunda günlük rutinleri kolaylaştıran aile desteği, klinik tanı kararından ayrı ele alınabilir. Bir çocuğun yaşına uygun destek alabilmesi için her durumda bir DEHB etiketine ihtiyaç duyulmaz.
Okul öncesinde ve ilkokulda belirtiler nasıl ayırt edilir?
Okul öncesinde grup oyununa katılma, sırayı bekleme, geçişlere uyum sağlama ve kısa yönergeleri takip etme gibi beceriler gözlenebilir. İlkokulda ise daha uzun süre bir göreve odaklanma, malzemeleri düzenleme ve öğretmenin aynı anda tüm sınıfa verdiği yönergeyi izleme beklentileri artar. Bu değişiklikler daha önce yetişkinin yardımıyla yürüyen işlerdeki güçlüğü görünür hâle getirebilir.
Okula başlayınca fark edilen her dikkat güçlüğü DEHB anlamına gelmez. Yeni sınıfa uyum, öğrenme ve dil ihtiyaçları, uyku ve duygusal etkenler de değerlendirmeye katılabilir. Çocuğun ilk haftalardaki davranışını daha önceki gelişim ve okul gözlemleriyle karşılaştırmak yararlıdır. Örneğin zorlanma yalnızca okumada ortaya çıkıyorsa okuma becerilerinin incelenmesi gündeme gelebilir. Birden fazla derste, evde ve oyun ortamında uzun süredir devam eden güçlükler başka bir değerlendirme sorusu oluşturabilir. Okul ve aile gözlemleri koşullar belirtilerek paylaşılmalıdır.
DEHB tanı yaşı ile 12 yaş ölçütü nasıl ayrılır?
DSM-5-TR ölçütlerinde birkaç dikkatsizlik veya hiperaktivite ve dürtüsellik belirtisinin 12 yaşından önce bulunmuş olması aranır. Bu ölçüt, tanının 12 yaşından önce konması gerektiği anlamına gelmez. Tanı ergenlikte veya yetişkinlikte de konabilir. Klinik görüşmede bugünkü belirtilerin yanı sıra gelişim dönemine ilişkin örnekler aranır. Bu örnekler kişiden, yakınlarından veya bulunabilen okul kayıtlarından gelebilir.
Belirtilerin başladığı zaman ile ilk kez dikkat çektiği zaman birbirinden farklı olabilir. Örneğin ilkokulda okul çantasını her gün bir yetişkin hazırladığı için eşyaları düzenleme güçlüğü görünmeyebilir. Ortaokulda birden fazla sınıfa ve öğretmene geçince bağımsız planlama beklentisi artar ve zorluk ilk kez belirginleşebilir. Görüşmede eski koşullarda hangi yardımların kullanıldığı sorulur. Böylece kişinin o dönemdeki becerileri ve destek ihtiyacı daha iyi anlaşılır. Sonradan başlayan dikkat güçlüklerinde başka olası açıklamalar da ele alınır.
Ergenlikte veya yetişkinlikte ilk değerlendirme nasıl yapılır?
Ergen ve yetişkinler çoğu zaman daha bağımsız bir yaşam düzenine geçtiklerinde değerlendirme arar. Örneğin derslerin ve teslim tarihlerinin artması, evden ayrılma veya işte birden fazla sorumluluğun aynı gün yürütülmesi güçlükleri belirginleştirebilir. Görüşmede kişinin hangi koşullarda daha önce rahat çalıştığı ve yeni koşullarda neyin değiştiği araştırılır. Çocukluk dönemine dair bilgiler yaşa göre geçmişi aydınlatmaya yardımcı olur.
Kişinin karnesinin, eski raporlarının veya öğretmen notlarının elinde bulunmaması görüşmeye başlamasına engel değildir. Kendi hatırladığı olayları, mümkünse yakınlarının gözlemleriyle birlikte aktarabilir. Aynı zamanda uyku, kaygı, duygu durum ve başka sağlık etkenlerinin zamanlaması incelenir. Bir yetişkinin yakın zamanda başlayan unutkanlığıyla çocuklukta da bulunan planlama güçlüğü aynı klinik öyküyü anlatmaz. Bulguların günlük işleyişi nasıl etkilediği ve başka durumlarla açıklanıp açıklanmadığı değerlendirilir.
Aile görüşme öncesinde hangi bilgileri hazırlayabilir?
Bir zaman çizelgesi oluşturun. İlk fark edilen davranışı, çocuğun o sıradaki yaşını ve gerçekleştiği ortamı yazın. Ardından okul, ev ve arkadaş ortamından birer örnek ekleyin. Her örnek için görev neydi, çocuğun ne yapması bekleniyordu, hangi yardım verildi ve sonuç ne oldu sorularına cevap verin. Bu bilgiler çocuğun gelişim düzeyine uygun beklentileri ve varsa günlük güçlüğü ayırmaya yardımcı olur.
Çocuğun güçlü olduğu koşulları da not edin. Örneğin yetişkinin ilk adımı yazdığı zaman görevi başlatabiliyor, ancak adımları aklında tutması gerektiğinde sık yardım istiyor olabilir. Bu gözlem, gelişim değerlendirmesinde hangi becerinin ve hangi desteğin incelenebileceğini gösterir. Çocuğun kendi açıklamasını ayrıca dinlemek de yararlıdır. İlk görüşmede ailenin amacı, belirli bir yaşın dolmasını beklemek yerine mevcut güçlüğün nasıl ele alınacağını ve hangi bilgilerin eksik olduğunu anlamaktır.