Otizm, erken beyin gelişimiyle ilişkili nörogelişimsel bir durumdur ve sonradan bulaşan veya aniden ortaya çıkan bir hastalık değildir. Ancak otizm belirtileri her çocukta doğumdan itibaren fark edilmeyebilir. Bazı çocuklarda ilk belirtiler yaşamın ilk yılında görülürken bazılarında 18–24 aylık dönemde belirginleşebilir. Daha önce kazanılmış konuşma, dil veya sosyal iletişim becerilerinde gerileme de yaşanabilir. Otizmin sonradan fark edilmesi, mutlaka sonradan geliştiği anlamına gelmez. Gelişimsel farklılıkların erken değerlendirilmesi, çocuğun ihtiyaç duyduğu desteğin belirlenmesine yardımcı olur.
Otizm Doğuştan mı?
Otizm spektrum bozukluğu, erken beyin gelişimiyle ilişkili nörogelişimsel bir durumdur. Genetik ve çeşitli biyolojik etkenler otizmin gelişiminde rol oynayabilir. Bu nedenle otizm, çocuklukta sonradan bulaşan veya aniden oluşan bir hastalık değildir. Ancak otizmle ilişkili gelişimsel özellikler doğumdan hemen sonra fark edilmeyebilir.
Bazı çocuklarda sosyal iletişim farklılıkları bebeklik döneminde belirginleşirken bazılarında daha ileri yaşlarda anlaşılabilir. Otizmin nedenleri hakkında ayrıntılı bilgi için "Otizm Neden Olur?" başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz.
Otizm Sonradan Ortaya Çıkar mı?
Otizm sonradan bulaşan veya belirli bir yaşta aniden başlayan bir hastalık değildir. Ancak bazı çocuklarda otizm belirtileri erken dönemde fark edilmez ve gelişim ilerledikçe daha belirgin hâle gelir. Özellikle sosyal iletişim beklentilerinin artması, önceden dikkat çekmeyen farklılıkların anlaşılmasını sağlayabilir.
Bazı çocuklarda daha önce kazanılmış konuşma, oyun veya sosyal iletişim becerilerinin kaybı da görülebilir. Gelişimsel gerileme olarak adlandırılan bu durum, otizmin mutlaka sonradan oluştuğu anlamına gelmez.
Otizm Belirtileri Kaç Yaşında Başlar?
Otizm belirtileri genellikle yaşamın ilk iki yılında fark edilmeye başlayabilir. Bazı çocuklarda 12 aydan önce sosyal iletişim farklılıkları görülürken bazılarında belirtiler 18–24 aylık dönemde veya daha sonra belirginleşebilir. Belirtilerin fark edilme zamanı her çocukta aynı değildir.
| Yaş Dönemi | Fark Edilebilecek Gelişimsel İşaretler |
|---|---|
| 0–12 ay | Sosyal gülümseme, karşılıklı etkileşim ve isme tepki gelişiminde farklılıklar. |
| 12–18 ay | İşaret etme, ortak dikkat ve iletişim amaçlı jestlerde gecikme. |
| 18–24 ay | Dil gelişiminde gecikme, tekrarlayıcı davranışlar veya kazanılmış becerilerde gerileme. |
| 2 yaş sonrası | Karşılıklı oyun, sosyal iletişim ve akran ilişkilerinde farklılıkların belirginleşmesi. |
Tablodaki örnekler kesin tanı ölçütleri değildir. Çocuğun gelişimi yaşına uygun şekilde ve bütüncül olarak değerlendirilmelidir.
Çocuklarda Sonradan Otizm Belirtileri Neden Fark Edilir?
Otizm belirtilerinin sonradan fark edilmesinin başlıca nedenlerinden biri, sosyal iletişim beklentilerinin yaşla birlikte artmasıdır. Bebeklikte belirgin olmayan bazı farklılıklar, çocuk konuşmaya başladığında, akranlarıyla oyun kurduğunda veya okul ortamına girdiğinde daha görünür olabilir.
Özellikle sosyal kuralları anlamada güçlük, karşılıklı sohbeti sürdürmede zorlanma ve sınırlı ilgi alanları ilerleyen yaşlarda dikkat çekebilir. Bazı çocuklar ise bu farklılıkları belirli ölçüde telafi edebilir. Bu nedenle otizm tanısı yalnızca belirtilerin ilk fark edildiği yaşa göre değerlendirilmez.
Otizmde Gelişimsel Gerileme Nedir?
Otizmde gelişimsel gerileme, çocuğun daha önce kazandığı dil, iletişim, oyun veya sosyal etkileşim becerilerinin bir kısmını kaybetmesidir. Örneğin daha önce kullandığı kelimeleri söylememeye başlaması, sosyal etkileşiminin azalması veya önceden yaptığı bazı iletişim davranışlarını bırakması gelişimsel gerilemeye örnek olabilir.
Bu durum bazı çocuklarda özellikle 12–24 aylık dönemde fark edilebilir. Ancak her otizmli çocukta gelişimsel gerileme görülmez. Kazanılmış becerilerin kaybı, otizm dışında başka tıbbi veya gelişimsel durumlarla da ilişkili olabileceğinden gecikmeden uzman değerlendirmesi yapılmalıdır.
Otizm Anne Karnında Belli Olur mu?
Otizm spektrum bozukluğu, gebelik sırasında rutin ultrason veya kan testleriyle kesin olarak belirlenemez. Otizmle ilişkili bazı genetik durumlar gebelik dönemindeki özel incelemelerle saptanabilse de bu bulgular tek başına otizm tanısı koydurmaz.
Otizm tanısı, doğum sonrasında çocuğun gelişim öyküsü, sosyal iletişim becerileri ve davranış özellikleri değerlendirilerek konulur. Günümüzde gebelik sırasında otizmi kesin olarak teşhis eden standart bir test bulunmamaktadır.
Otizm Şüphesinde Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Çocuklarda isme tepki vermeme, iletişim gelişiminde gecikme, ortak dikkat becerilerinde güçlük veya tekrarlayıcı davranışlar fark edildiğinde uzman değerlendirmesine başvurulmalıdır. Özellikle daha önce kazanılmış konuşma veya sosyal becerilerin kaybedilmesi durumunda değerlendirme geciktirilmemelidir.
Çocuk ve ergen psikiyatristi, çocuğun gelişimsel geçmişini, sosyal iletişim özelliklerini ve davranışlarını birlikte değerlendirir. Kayseri'de otizm belirtileri ve değerlendirme süreci hakkında ayrıntılı bilgi için otizm spektrum bozukluğu değerlendirmesi sayfamızı inceleyebilirsiniz.